ZARYS GRAMATYKI SZWEDZKIEJ

1. Forma grzecznościowa

Powszechną formą zwracania się do siebie – w szkole, w pracy, w urzędzie, w sklepie, na ulicy – jest forma ,,ty” (du). Forma ,,pan, pani” (ni) stosowana jest w bardzo oficjalnych sytuacjach lub wobec starszych osób, które sobie tego życzą. W rozmówkach podajemy obie formy, zwłaszcza tam, gdzie w polskiej sytuacji językowej przyjęte jest tylko użycie formy ,,pan, pani”. Nie ma jednak całkowitej analogii pomiędzy tekstem polskim i szwedzkim, jeśli chodzi o zastosowanie formy bezpośredniej i grzecznościowej.

2. Akcent

Akcent w języku szwedzkim jest dwojakiego rodzaju: muzyczny (intonacja) oraz dynamiczny (siła przycisku). Dla potrzeb rozmówek uproszczono jego zapis, zaznaczając tylko akcent dynamiczny. Wyrazy szwedzkie mogą posiadać przycisk podwójny. W praktyce jednak silniejszy akcent pada tylko na niektóre sylaby wypowiadanego zdania. Występowanie akcentu lub jego brak ma wpływ na sposób wymowy samogłosek. Nieakcentowana samogłoska jest mniej napięta, a czasem nawet upodabnia się do neutralnego dźwięku zbliżonego do e. W transkrypcji fonetycznej akcent zaznaczamy poprzez podkreślenie samogłoski, np. o [ot:a].

3. Głoski

W języku szwedzkim ważną cechą wymowy jest długość głosek. Istnieje zasada, że po krótkiej samogłosce następuje długa spółgłoska albo dwie spółgłoski, zaś po długiej samogłosce – jedna krótka spółgłoska. Para wyrazów: väg [we:g] (droga) i vägg [weg:] (ściana) pokazuje, że długość głosek może decydować o znaczeniu wyrazu. Krótkie samogłoski przypominają ich polskie odpowiedniki, natomiast długie różnią się większym stopniem napięcia. Długie spółgłoski, zaznaczane w pi-sowni podwojeniem znaku, wymawiane są tak, żeby nie dublować ich artykulacji, a tylko trochę przeciągnąć.
W transkrypcji fonetycznej długość głosek zaznaczamy poprzez dodanie dwukropka, np. s: [glas:].

a) samogłoski

a [a] glass [glas:] lody
a [o:] glas [glo:s] szklanka
Dźwięk zawsze długi, wymawiany jak polskie a zbliżone do o.

Dźwięk zawsze długi, wymawiany jak polskie a zbliżone do o. e [e] [e:], [ie] [ie:] tre [trie:] trzy, men [men:] ale
Dźwięk e często występuje jako wąski, napięty wa­riant, co tutaj oddajemy za pomocą małego i w indeksie górnym. Wymowa podobna do polskiego e poprzedzonego i (np. w wyrazie wieś), ale z wargami rozciągniętymi jak do uśmiechu.

ä [e] [e:] här [he:r] tutaj

i [i] [i:] kvinna [kwin:a] kobieta, bil [bi:l] samochód

o, ĺ [o] dotter [dot:er] córka, ĺtta [ot:a] osiem

o, ĺ [ło:] son [sło:n] syn, ĺker [ło:ker] jedzie

Długi wariant dźwięku o jest przeważnie silnie na­pię­ty, z mocno zaokrąglonymi wargami, co tutaj oddajemy za pomocą małego ł w indeksie górnym. Wymowa podobna do o w wyrazie włos [wło:s].

o [u] [u:] stor [stu:r] duży
Długi wariant dźwięku u wymawiany jest z dużym napięciem i ściągnięciem warg, trochę jak w polskim wy­ra­zie stół.
Uwaga: nie ma reguły, kiedy o czyta się jak o, a kiedy jak u.

u [u] rum [rum:] pokój

u [ú:] hus [hú:s] dom
Dźwięk wymawiany jak i z lekkim zaokrągleniem warg do środka i zbliżeniem ich do siebie, jakby w koń­cówce zamierzało się jeszcze wymówić dźwięk pośredni między w i b. Ten dźwięk nie występuje w innych językach eu­ro­pej­skich.

y [y] [y:] ny [ny:] nowy
Dźwięk jak polskie i z zaokrągleniem warg i wy­su­nię­ciem ich do przodu (odwrotnie niż przy dźwięku ú:), po­dobny do tego w wyrazie myj, ale bardziej napięty.

ö [ö] [ö:] öppnar [öp:nar] otwiera, öga [ö:ga] oko
Dźwięk pośredni między polskim u i e. Próbując wymówić samogłoskę e, zaokrąglamy silnie usta. Krótki wariant – jak w niemieckim wyrazie öffnen (bez na­pię­cia, ze słabszym zaokrągleniem warg), długi wa­riant – jak w niemieckim wyrazie schön (z napięciem, z silniejszym zaokrągleniem warg). Wymowa tych dźwię­ków w pozycji nieakcentowanej może być zbliżona do e.

b) spółgłoski

c [s] przed e, i, y cykel [sykel] rower

ck [k:] tack! [tak:] dziękuję!

ch, sch [sz] chans [szans] szansa, schack [szak:] szachy

dj, gj, hj, lj [j] hjälper [jelper] pomaga, ljus [jú:s] światło

g [j] przed e, i, ö, y i na końcu wyrazu po -l, -r, ge [je:] dawać, helg [helj] święto

g, j [sz] w wyrazach pochodzenia francuskiego geni [szeni:] geniusz, journal [szu^rno:l] czasopismo

k [ś] przed e, i, y, ä, ö kyrka [śyrka] kościół

kj, tj, ch [ś] tjej [śej:] dziewczyna, check [śek:] czek

rd, rt, rl, rn [^rd, ^rt, ^rl, ^rn] bord [bu: ^rd] stół, karta [ko:^rta] mapa

Zastosowany tu indeks górny sugeruje, że wymowa dźwięków zapisanych normalną czcionką powinna być zbliżona do dźwięku r napisanego małą czcionką, przy czym rd można czytać w sposób podobny do polskiego dż, a rt - do cz.

rs [sz] mars [masz:] marzec

sj, skj, stj [sz] przed -e, -i, -y, -ä, -ö stjärna [sze:^rna] gwiazda

tion [szun] station [staszun] stacja

v [w] väg [we:g] droga

z [s] zloty [sl^ło:ti] złoty

Uwaga: połączenia literowe typu si, ci, ni wymawia się bez zmiękczenia, właściwego dla wymowy polskiej.


4. Rodzaj

Rozróżniamy rodzaj gramatyczny i rodzaj naturalny rzeczowników.

Rzeczowniki w języku szwedzkim należą do jednego z dwóch rodzajów gramatycznych - ogólnego oraz ni­ja­kie­go, co w całej deklinacji (tj. odmianie rzeczownika, ro­dzajnika, przymiotnika, zaimka i liczebni­ka) od­zwier­cie­dla się występowaniem dwóch typów końcówek: ta­kich, które mogą zawierać albo n, albo t. Rzeczowniki o­zna­czające osoby prawie bez wyjątku są ro­dza­ju o­gól­ne­go.

O rodzaju męskim i żeńskim (naturalnym) musimy pa­mię­tać tylko wtedy, gdy chcemy zastąpić dany rze­czow­nik osobowy zaimkiem osobowym han, hon (on, ona). Ro­dzaj naturalny bowiem rzadko wpływa na formę in­nych części mowy w zdaniu.

W części szwedzko-polskiej słownika podajemy rodzaj gra­ma­tycz­ny rzeczowników szwedzkich, stosując o­zna­cze­nie t przy rodzaju nijakim. Rzeczowniki bez po­da­ne­go o­znaczenia są rodzaju ogólnego.


5. Rodzajnik

Podobnie jak w innych językach germańskich, w ję­zy­ku szwedz­kim rze­czow­niki występują w formie o­kreś­lo­nej i nie­o­kreś­lo­nej. Formy te oznacza się za pomocą ro­dzaj­ników. Szwedzkie rodzajniki nieokreślone to en (dla rodzaju ogólnego) oraz ett (dla rodzaju nijakiego). Po­przedzają one dany rzeczownik, np.: en bok (książ­ka), ett äpple (jabłko). W liczbie mnogiej ro­dzaj­nik nieokreślony nie występuje: böcker, äpplen (książki, jabł­ka). Rodzajniki określone to w liczbie pojedynczej  (e)n oraz -(e)t, a w liczbie mnogiej -na, -en lub -a. Umieszcza się je na końcu rzeczownika, z którym tworzą jeden wyraz, np.: boken, äpplet (liczba po­je­dyn­cza), böckerna, äpplena (liczba mnoga). Końcówek for­my określonej przy hasłach rzeczownikowych słow­ni­ka z zasady nie podajemy.

Jeżeli rzeczownik w formie określonej poprzedzony jest przymiotnikiem, to przed przymiotnikiem stawia się do­datkowy rodzajnik określony den, det (liczba po­je­dyn­cza) lub de (liczba mnoga). Przymiotnik otrzymuje wte­dy zazwyczaj końcówkę -a, np.: den nya boken (nowa książ­ka), de röda äpplena (czerwone jabłka). Jedną z osobliwości jest końcówka -e, związana z rodzajem męskoosobowym, pozostałość dawnej odmiany przymiotnika, np.: den berömde vetenskapsmannen (sławny uczony).


6. Odmiana rzeczownika

Język szwedzki zachował tylko jeden przypadek za­leż­ny: dopełniacz, który przybiera końcówkę -s w obu licz­bach formy określonej i nieokreślonej, np.: en flic­kas cykel (rower jednej dziewczynki), flickornas rum (po­kój dziewczynek). Najczęściej jednak w funkcji do­peł­nia­cza występują różne wyrażenia przyimkowe, np.: en karta över Stockholm (mapa Sztokholmu), en film av Berg­man (film Bergmana).

Liczba mnoga rzeczowników charakteryzuje się wy­stę­po­waniem końcówek, a czasem wymianą samogłos-ki tematycznej. Rzeczowniki mogą przybierać następujące koń­cówki, odpowiadające poszczególnym deklinacjom:  or, -ar, -er, -n oraz tzw. końcówkę zerową. Do danej koń­cówki liczby mnogiej dołączany jest rodzajnik o­kreś­lony -na, -a lub -en według zasady zilustrowanej przy­kładami: gatorna (te) ulice, vägarna (te) drogi, gästerna (ci) goście, minnena (te) wspomnienia, breven (te) listy, passagerarna (ci) pasażerowie.

W słowniku podajemy końcówki liczby mnogiej więk­szoś­ci rzeczowników, np.:

flick|a -or dziewczynka

Chcąc utworzyć liczbę mnogą wyrazu flicka, od­rzu­ca­my końcówkę oddzieloną pionową kreską i na jej miej­sce wstawiamy podaną po dywizie końcówkę liczby mno­giej (-or). Otrzymujemy wyraz flickor (dziew­czy­ny).

Jeśli nie ma pionowej kreski, to znaczy, że końcówkę licz­by mnogiej dołączamy do całego wyrazu, np.:

äpple t -n jabłko

Forma liczby mnogiej tego rzeczownika brzmi äpplen.

Końcówkę zerową liczby mnogiej oznaczamy pogrubionym dywizem: -. Wówczas liczba pojedyncza jest identyczna z licz­bą mnogą, np.:

hus t - dom, budynek

Forma liczby mnogiej tego rzeczownika brzmi hus.

Brak informacji na temat liczby mnogiej danego rze­czow­nika oznacza, że w powszechnym użyciu występuje on tylko w liczbie pojedynczej.

W przypadku wymiany samogłoski tematycznej przy haś­le rzeczownika umieszczamy całą postać liczby mno­giej, poprzedzając ją przecinkiem i skrótem pl, np.:

fot, pl fötter stopa

Kiedy wymiana samogłoski tematycznej dotyczy rze­czow­ników złożonych, to po przecinku i skrócie pl oraz po dywizie podajemy tylko drugi człon złożenia, np.:

huvud|stad, pl -städer stolica

Forma liczby mnogiej tego rzeczownika brzmi huvud­städer.


7. Przymiotnik, zaimek

W słowniku nie poświęcamy większej uwagi od­mia­nie przy­miotnika czy zaimka. Tylko w przypadku nie­któ­rych popularnych zaimków (po prze­cinku) prezentujemy trzy formy szwedzkie: nie­o­kreś­loną liczby pojedynczej rodzaju ogólnego, np. an­nan (inny, inna, inne), nieokreśloną liczby po­je­dyn­czej ro­dzaju nijakiego, np. annat (inny, inna, inne) oraz licz­by mnogiej, taką samą dla formy określonej i nie­o­kreś­lo­nej obu rodzajów, np. andra (inni, inne). Polski od­po­wied­nik podany zostaje w rodzaju męskim.

Przykład:

annan, annat, andra inny...

Przymiotnik liten (mały) występuje również w hasłach: lilla (specyficzna forma określona przy­miot­nika liten) oraz smĺ (forma liczby mnogiej).

Krótka informacja o formie określonej przymiotnika znajduje się powyżej w rozdziale 5. (Rodzajnik).


8. Czasownik

We wszystkich osobach i rodzajach liczby po­je­dyn­czej i mnogiej czasownik ma tę samą formę, np.: jag ta­lar (mówię), han talar (on mówi), hon talar (ona mó­wi), vi talar (mówimy).

Prosty jest też tryb rozkazujący, którego forma równa się tematowi czasownika, np.: gĺ! (idź!), kom! (chodź!), lub jest identyczna z bezokolicznikiem, jak w przypadku koniugacji 1, np.: tala! (mów!).

Tworzenie czasów jest dość skomplikowane. Obok cza­su teraźniejszego istnieje czas przeszły prosty, prze­szło-teraźniejszy oraz - rzadko stosowany - czas za­przesz­ły, a także dwa czasy przyszłe. W czasie te­raź­niej­szym na końcu czasownika występuje -ar, -er albo  r, np.: jag talar, jag kommer, jag gĺr (mówię, przy­by­wam, idę). Wyjątek stanowią niektóre czasowniki mo­dal­ne: jag kan (mogę), jag vill (chcę) i posiłkowe jag ska (będę) oraz czasowniki zakończone na -s.

Czasu przeszłego prostego używa się podczas opowiadania i w odniesieniu do wydarzenia określonego czasowo, zaś cza­su przeszło-teraźniejszego - dla oznaczenia nie­o­kreś­lonej czasowo czynności przeszłej lub czynności roz­poczętej w przeszłości i trwającej do chwili obecnej. Cza­sy przeszłe tworzy się poprzez do­da­nie od­po­wied­nich końcówek (czasowniki słabe) lub kom­bi­na­cję koń­ców­ki z wymianą samogłoski te­ma­tycz­nej (cza­sowniki moc­ne). Dodatkowo w czasie przeszło-te­raź­niejszym i za­przeszłym (czasy złożone) występuje cza­sownik po­sił­kowy ha względnie hade, pozbawiony swo­jego pier­wot­nego znaczenia (mieć), np. han har kom­mit (on przy­szedł).

Istnieją cztery koniugacje, czyli wzorce odmiany cza­sow­nika. W tabelach koniugacji wykazano naj­waż­niej­sze formy czasownika: bezokolicznik, czas teraźniejszy, czas przeszły prosty i czas przeszło-teraźniejszy.

Dla oddania czynności przyszłej stosujemy kon­struk­cję kommer att + bezokolicznik, np.: han kommer att fĺ tra­fikböter (on dostanie mandat), albo ska + bez­o­ko­licz­nik, np.: jag ska läsa nu (teraz będę czytać). W tym dru­gim przypadku chodzi także o zasygnalizowanie zamiaru zrobienia czegoś.

Pewna grupa czasowników w formie osobowej we wszyst­kich czasach przyjmuje końcówkę -s, która ma zna­czenie zwrotne, oznacza wzajemność albo spe­cy­ficz­ne stany (nastroje, odruchy, czynności życiowe), np.: det finns znajduje się, vi träffas spotykamy się, hon hop­pas ona ma nadzieję, han andas on oddycha. Końcówka -s jest oprócz tego typowa dla strony biernej cza­sow­ni­ka.

Wiele szwedzkich czasowników tworzy tzw. frazy wer­balne z partykułą akcentowaną (np. upp, ut, ihop, pĺ, sönder). Partykuła pozwala zazwyczaj wyrazić a­spekt dokonany danej czynności, np.: värma (grzać), vär­ma upp (ogrzać, odgrzać).

Zapis haseł czasownikowych w części szwedz­ko-pol­skiej słownika:

a. Bezokolicznik, którego końcówka może być od­cię­ta pionową kreską.

b. Niekiedy partykuła (np. upp) albo zaimek zwrot­ny sig (się).

c. Końcówka czasu teraźniejszego (-ar, -er, -r lub  s) albo, po przecinku, pełna postać czasu te­raź­niejszego.

d. Numer koniugacji podany boldem w nawiasie, odsyłający do ta­beli ko­niugacji słabych (1-3) albo listy cza­sow­ników moc­nych i nieregularnych (4). Dzię­ki temu można wyszukać peł­ny wzór od­mia­ny danego czasownika, w tym for­my cza­sów przeszłych. Tylko obok haseł cza­sow­ni­ków sła­bych, zakończonych na -s, podajemy koń­cówki obu cza­sów przeszłych.

Jeśli ten sam czasownik występuje po kolei w kilku has­łach z różnymi partykułami, np.: gĺ (iść), gĺ förbi (prze­chodzić), gĺ in (wejść), gĺ med pĺ (zgodzić się), to in­formacje o odmianie podawane są tylko za pierw­szym ra­zem (w tym przykładzie przy haśle gĺ).

Przykłady haseł czasownikowych:

värm|a upp -er (2a) ogrzać, odgrzać...

a b c d

skynda sig -r (1) spieszyć się...

a b c d


veta, vet (4) wiedzieć

a c d

lycka|s -s, -des, -ts udać się, powieść się...

a c d d

gĺ -r (4) chodzić, iść...

a c d

gĺ in wejść

a b

Aby utworzyć formę czasu teraźniejszego, należy do­dać końcówkę czasu teraźniejszego do bezokolicznika (np. gĺ+r, gĺ+r in, skynda+r sig) lub do niezmiennej części bezokolicznika, od­ciętej pionową kreską (np. värm+er, lycka+s), albo po prostu wziąć gotową formę (np. vet). Zdania z ww. cza­sownikami w czasie teraźniejszym mogą brzmieć tak:

Jag värmer upp soppan. (Odgrzewam zupę.)

Anders skyndar sig till tĺget. (Anders spieszy się na pociąg.)

Man vet aldrig. (Nigdy nic nie wiadomo.)

Han lyckas med allt. (Jemu się wszystko udaje.)

Vi gĺr hem. (Idziemy do domu.)

Vi gĺr in i rummet. (Wchodzimy do pokoju.)

Chcąc użyć formy czasu przeszłego, należy skorzystać z po­niższej tabeli koniugacji słabych (värma upp - ko­niu­ga­cja 2a, skynda sig - koniugacja 1) lub z listy czasowników mocnych i nie­re­gu­lar­nych (veta oraz gĺ - koniugacja 4). Z tabeli wy­bie­ramy końcówkę czasu, który nas interesuje, np. czasu prze­szłego prostego i dodajemy ją do tematu bezokolicznika (värm+de, skynd+ade). Natomiast z listy wy­star­czy wziąć gotową formę czasu przeszłego prostego (viss­te oraz gick). W przypadku czasownika lyckas koń­cówka jest podana przy haśle, z którego bierzemy część niezmienną (lycka+des). Zdania z ww. cza­sow­ni­ka­mi w czasie przeszłym prostym mogą brzmieć tak:

Far värmde upp hela huset i morse. (Rano ojciec ogrzał cały dom.)

Vi skyndade oss till skolan i morse. (Rano spieszyliśmy się do szkoły.)

Det visste jag inte. (Tego nie wiedziałem.)

Barnet lyckades vinna. (Dziecku udało się wygrać).

De gick pĺ disko igĺr kväll. (Wczoraj wieczorem poszli na dyskotekę.)

Jag gick in i skogen. (Wszedłem do lasu.)

Tabela koniugacji słabych

koniugacja	bezokolicznik	cz. teraźniejszy	cz. przeszły prosty	cz. przeszło - teraźniejszy
(1)	tala mówić	tal	ar talade	talat
(2a)	hänga wieszać	hänger	hängde	hängt
(2b)	sända wysłać	sänder	sände	talat
(2c)	känna znać	känner	kände	känt
(2d)	blöda krwawić	blöder	blödde	blött
(2e)	köpa kupić	köper	köpte	köpt
(2f)	gifta sig żenić się	gifter sig	gifte sig	gift sig
(3)	bo mieszkać	bor	bodde	bott

Czasowniki należące do koniugacji 2 zawdzięczają zróżnicowanie przybieranych końcówek (podkreślenie) różnym zakończeniom tematu (pismo pogrubione), tj. występowaniu spółgłosek dźwięcznych lub bezdźwięcznych, przy czym zakończenie tematu może być wzajemnie uzależnione od głosek występujących w końcówkach.

Czasowniki mocne (koniugacja 4) zestawione zostały na po­niż­szej liś­cie wraz z czasownikami nie­re­gu­lar­nymi, wy­wo­dzą­cy­mi się z poprzednich grup. W wy­kazie o­gra­ni­czo­no się tylko do form podstawowych - bez przedrostków i par­ty­kuł, np.:

- odmiany czasownika avbryta (przerwać) należy szukać w tabeli pod hasłem bryta (złamać),

- odmiany czasownika gĺ sönder (potłuc się) należy szukać w tabeli pod hasłem gĺ (iść).

Przykłady przedrostków szwedzkich czasowników: av-, be-, fort-, för-, före-, in-, med-, miss-, om-, pĺ-, sam-, till-, under-, upp-, ut-, ute-, över-.

Przykłady partykuł, tworzących z czasownikiem frazy werbalne: av, bort, efter, emot, fram, förbi, igen, igenom, i, ihop, in, med, ner, om, omkring, omkull, pĺ, runt, sönder, till, tillbaka, upp, uppe, ut, över.